Fizyk medyczny – kod zawodu ZUS, PKD, obowiązki

Kod zawodu ZUS – 211104.

Kody PKD – PKD 86.10.Z – działalność szpitali, PKD 33.13.Z – naprawa i konserwacja urządzeń elektronicznych i optycznych.

Czym zajmuje się fizyk medyczny?

Fizyk medyczny to specjalista wykonujący zawód medyczny, który stosuje metody fizyki w technice radiacyjnej dla celów medycznych.

Jego praca obejmuje dozymetrię oraz planowanie i nadzór nad napromienianiem pacjentów onkologicznych z wykorzystaniem złożonych procedur, technik medycznych i urządzeń opartych na promieniowaniu jonizującym.

Głównym celem fizyka medycznego jest zapewnienie optymalizacji i najwyższej jakości zabiegów oraz nadzór nad bezpiecznym stosowaniem promieniowania jonizującego w radioterapii, diagnostyce obrazowej i medycynie nuklearnej.

Obszary specjalizacji

Fizyk medyczny może specjalizować się w trzech głównych dziedzinach:

1. Medycyna nuklearna – fizycy medyczni w zakresie medycyny nuklearnej;
2. Rentgenodiagnostyka i radiologia zabiegowa – fizycy medyczni w zakresie diagnostyki obrazowej i radiologii zabiegowej;
3. Radioterapia onkologiczna – w tym planowanie leczenia i dozymetria.

Dla szybkiego porównania ról i celów w poszczególnych specjalizacjach warto zwrócić uwagę na poniższą tabelę:

Główne obowiązki i zadania zawodowe

Zadania w radioterapii

Do głównych zadań fizyka medycznego w radioterapii należą:

• aplikacja wiązek radiacyjnych – stosowanie promieni X, gamma, elektronów, neutronów i cząstek silnie jonizujących oraz promieniowania z zamkniętych źródeł radioizotopowych;
• planowanie leczenia – przygotowywanie indywidualnych planów radioterapeutycznych i weryfikacja niezależna;
• dozymetria – ocena i kontrola dawek promieniowania oraz oszacowanie zagrożeń dla pacjentów, personelu i osób postronnych.

Zadania w diagnostyce obrazowej

W diagnostyce obrazowej fizyk medyczny odpowiada m.in. za:

• stosowanie i nadzór nad wiązkami oraz polami – promieni X i gamma ze źródeł zamkniętych, a także ultradźwięków, promieniowania mikrofalowego i pól magnetycznych;
• ocenę i kontrolę jakości obrazów – testy akceptacyjne, okresowe i bieżące z wykorzystaniem fantomów oraz wskaźników jakości;
• współpracę przy badaniach – wsparcie personelu w doborze parametrów ekspozycji i optymalizacji protokołów.

Zadania w medycynie nuklearnej

W obszarze medycyny nuklearnej zadania obejmują:

• stosowanie radionuklidów – dobór i kontrolę aktywności (z wyłączeniem źródeł zamkniętych) dla celów diagnostycznych i terapeutycznych;
• kontrolę jakości aparatury – urządzeń do wytwarzania, podawania i pomiaru radionuklidów;
• ocenę jakości obrazów – weryfikację parametrów akwizycji i rekonstrukcji dla SPECT/PET.

Obowiązki techniczne i kontrolne

Fizyk medyczny prowadzi stały nadzór nad aparaturą i procesami klinicznymi:

• wykorzystanie i kontrolę sprzętu – obsługę urządzeń służących do wytwarzania, stosowania i pomiaru promieniowania jonizującego;
• kontrolę jakości aparatury – testy diagnostyczne i terapeutyczne zgodne z wymaganiami prawnymi i producenta;
• optymalizację ochrony radiologicznej – dobór protokołów ograniczających dawkę przy zachowaniu jakości klinicznej;
• przygotowanie specyfikacji technicznych – opracowanie wymagań dla urządzeń radiologicznych i akcesoriów;
• analizę zdarzeń niepożądanych – dochodzenie przyczyn i wdrażanie działań korygujących.

Obowiązki związane z ochroną radiologiczną

Zakres odpowiedzialności w ochronie radiologicznej obejmuje:

• weryfikację dokładności informacji dozymetrycznych – ocenę wskazań generowanych przez urządzenia radiologiczne;
• pomiary ochronne – monitorowanie narażenia personelu medycznego i środowiska pracy;
• współpracę z inspektorem ochrony radiologicznej – konsultacje w zakresie fizyki radiacyjnej i dozymetrii;
• pomiary dozymetryczne dla zarodka lub płodu – oszacowanie dawek i ryzyka w sytuacjach szczególnych.

Dodatkowe zadania

W ramach rozwoju jakości i innowacji fizyk medyczny realizuje także:

• zastosowanie metod fizyki w badaniach klinicznych – walidację procedur i wsparcie protokołów terapeutycznych;
• prace badawcze – rozwój metod obrazowania i terapii oraz publikacje naukowe;
• doradztwo sprzętowe – udział w wyborze, zakupie i wdrożeniach aparatury medycznej;
• audyty i dydaktykę – audyty wewnętrzne/zewnętrzne oraz szkolenia zespołów.

Wymagania i kwalifikacje

Wykształcenie podstawowe

Fizyk medyczny musi posiadać tytuł zawodowy magistra lub równorzędny, uzyskany po ukończeniu studiów na kierunku:

• fizyka,
• biofizyka,
• fizyka medyczna,
• fizyka techniczna,
• kierunki pokrewne.

Drogi kwalifikacji zawodowej

Polskie prawo wyróżnia dwie kategorie fizyków medycznych:

Fizyk medyczny (bez specjalizacji)

Ta ścieżka oznacza, że:

• posiada pełnomocnictwo dyrektora do wykonywania zadań,
• szkolenie nie kończy się egzaminem państwowym,
• zakres możliwości działania jest ograniczony.

Specjalista w dziedzinie fizyki medycznej

W przypadku specjalizacji:

• zakres możliwości działania jest szeroki,
• tytuł uzyskuje się po pozytywnym wyniku egzaminu państwowego,
• uprawnienia są nadawane dożywotnio po ukończeniu specjalizacji.

Wymagane umiejętności praktyczne

Specjalizacja obejmuje praktyczne umiejętności w zakresie:

• sprawdzania i kalibracji parametrów aparatury medycznej,
• współdziałania z lekarzem w diagnozowaniu i leczeniu pacjenta,
• doradztwa przy wyposażaniu jednostki opieki zdrowotnej,
• przeprowadzania audytów jakości i bezpieczeństwa,
• prowadzenia zajęć dydaktycznych i prac badawczych.

Wymogi prawne zatrudnienia

Polskie prawo wymaga zatrudniania fizyków medycznych w jednostkach opieki zdrowotnej stosujących w diagnostyce lub terapii metody wiążące się ze znacznym narażeniem na promieniowanie jonizujące. Wymogi dotyczące zatrudnienia określa rozporządzenie Ministra Zdrowia.

Zatrudnianie fizyka medycznego jest obowiązkowe u świadczeniodawców realizujących następujące procedury:

• badania scyntygraficzne,
• SPECT (tomografia emisyjna pojedynczych fotonów),
• PET (pozytonowa tomografia emisyjna).

Zgodnie z dyrektywami UE, fizyk medyczny musi być ściśle zaangażowany w następujące praktyki:

• praktyki radioterapeutyczne,
• praktyki terapeutyczne w medycynie nuklearnej,
• praktyki radiodiagnostyczne,
• praktyki radiologii zabiegowej obejmujące wysokie dawki promieniowania jonizującego.

Ścieżka kariery i rozwoju

Ścieżka edukacyjna

Standardowy przebieg rozwoju zawodowego wygląda następująco:

1. studia wyższe – kierunek fizyka, biofizyka, fizyka medyczna lub pokrewne (studia magisterskie);
2. specjalizacja – wieloletni program szkoleniowy zakończony egzaminem państwowym;
3. doskonalenie umiejętności – szkolenia z zakresu nowych technologii i procedur.

Możliwości awansu i rozwoju

W praktyce zawodowej możliwe są m.in. następujące ścieżki:

• przejście z poziomu fizyka medycznego na specjalistę w dziedzinie fizyki medycznej (po zdaniu egzaminu),
• kierowanie zespołem fizyków medycznych w dużych placówkach,
• specjalizacja ekspercka (radioterapia, medycyna nuklearna, diagnostyka obrazowa),
• prowadzenie prac badawczych i publikacji naukowych,
• stanowiska dydaktyczne – zajęcia dla studentów i personelu medycznego,
• doradztwo techniczne przy zakupie i wdrażaniu urządzeń medycznych.

Miejsca pracy i branże zatrudnienia

Instytucje medyczne

Fizycy medyczni znajdują zatrudnienie w następujących placówkach:

• szpitale – zwłaszcza oddziały onkologiczne, radiodiagnostyki i medycyny nuklearnej,
• kliniki onkologiczne – specjalistyczne ośrodki leczenia nowotworów,
• poradnie – gabinety radiologiczne i medycyny nuklearnej,
• ośrodki zdrowia – z oddziałami radioterapii.

Sektor publiczny i prywatny

Możliwe formy zatrudnienia obejmują:

• publiczne jednostki opieki zdrowotnej,
• prywatne kliniki i gabinety medyczne,
• samodzielne laboratoria diagnostyczne.

Inne obszary zatrudnienia

Poza kliniką fizycy medyczni współpracują także z:

• producentami sprzętu medycznego – wsparcie techniczne, testy i doradztwo;
• firmami serwisowymi – naprawa, konserwacja i przeglądy okresowe urządzeń (kod PKD 33.13.Z);
• inspekcjami ochrony radiologicznej – nadzór i konsultacje z zakresu bezpieczeństwa radiacyjnego;
• instytucjami badawczymi – rozwój metod w fizyce medycznej i radiacyjnej.

Status zawodowy

Fizyk medyczny jest osobą wykonującą zawód medyczny w rozumieniu ustawy o działalności leczniczej.

Status ten wiąże się z następującymi obowiązkami i odpowiedzialnością:

• przestrzeganiem zasad etyki i standardów zawodowych,
• realizacją obowiązku kształcenia ustawicznego,
• odpowiedzialnością za bezpieczeństwo pacjentów,
• ścisłą współpracą w zespole z innymi specjalistami medycznymi.

Fizycy medyczni obligatoryjnie biorą udział w udzielaniu wielu świadczeń zdrowotnych, stanowiąc niezbędny element zespołu terapeutycznego.