Genetyk – kod zawodu ZUS, PKD, obowiązki

Kod zawodu ZUS dla genetyka to 213107, obejmujący badanie podstaw dziedziczenia chorób, mutacji genów u człowieka, zmienności organizmów roślinnych i zwierzęcych oraz procesów przekazywania cech dziedzicznych. Pasujący kod PKD to 72.11.Z – badania naukowe i prace rozwojowe w dziedzinie biotechnologii.

Genetyk to specjalista analizujący mechanizmy dziedziczenia, mutacji i zmienności genetycznej u ludzi, roślin i zwierząt, co znajduje zastosowanie w medycynie, hodowli i biotechnologii. Zawód dzieli się na genetyka laboratoryjnego (biolog/biotechnolog) i genetyka klinicznego (lekarz), gdzie pierwszy koncentruje się na badaniach molekularnych, a drugi na diagnostyce i leczeniu pacjentów.

Aby łatwiej porównać obie ścieżki, zobacz krótkie zestawienie ról i kompetencji:

Czym zajmuje się genetyk?

Genetycy badają podstawy dziedziczenia chorób, nieprawidłowości, mutacje genów u człowieka, zjawiska zmienności organizmów roślinnych i zwierzęcych oraz procesy przekazywania cech dziedzicznych potomstwu. Doskonalą koncepcje, teorie i metody do walki z chorobami dziedzicznymi, ochrony przed promieniowaniem, a także w hodowli roślin i zwierząt, prowadząc eksperymenty laboratoryjne i terenowe. W praktyce pomagają diagnozować przyczyny niepłodności, wspierać metody rozrodu wspomaganego medycznie, rozpoznawać rzadkie choroby, wdrażać terapie spersonalizowane i oceniać ryzyko nowotworów.

Genetyk kliniczny, jako lekarz, identyfikuje i leczy choroby genetyczne oraz interpretuje ryzyko ich wystąpienia u pacjentów i rodzin, specjalizując się m.in. w onkogenetyce, neurogenetyce, genetyce chorób układowych, płci, rozrodu czy pediatrii.

Obowiązki genetyka

Do kluczowych zadań należą:

• ustalanie podstaw dziedziczenia chorób, nieprawidłowości, zaburzeń chromosomowych i genetycznie uwarunkowanych zmian metabolicznych u człowieka,
• badanie mutacji genów, zróżnicowania immunologicznego, związków chorób z aberracjami chromosomowymi oraz wpływu zanieczyszczeń środowiska na zmienność genetyczną,
• analizowanie genotypu roślin i organizmów zwierzęcych, w tym biotechnologii roślin uprawnych (np. mutogeneza in vitro),
• opracowywanie koncepcji i metod w walce z chorobami dziedzicznymi, w ochronie przed promieniowaniem oraz w hodowli,
• prowadzenie eksperymentów laboratoryjnych i terenowych, przygotowywanie publikacji, referatów, udział w konferencjach oraz wydawanie ekspertyz na potrzeby diagnostyki, leczenia i hodowli,
• realizacja konsultacji specjalistycznych (m.in. w ramach specjalizacji klinicznej), analiza rodowodów i epikryz oraz prowadzenie dziennika specjalizacji.

W pracy laboratoryjnej genetyk analizuje materiał biologiczny pod kątem dziedziczenia cech i mutacji.

Wymagania edukacyjne i kwalifikacje

Genetyk laboratoryjny

Genetykiem laboratoryjnym może zostać biolog lub biotechnolog po studiach kierunkowych (genetyka, biologia ze specjalnością genetyczną, biotechnologia – chemiczna, inżynieria genetyczna). Wymagane są studia podyplomowe w celu uzyskania uprawnień diagnosty laboratoryjnego. Przydatne są: znajomość języków obcych (zwłaszcza angielskiego), prawo jazdy kat. B oraz specjalistyczne kursy.

Genetyk kliniczny

Genetyk kliniczny to lekarz po stażu podyplomowym i 5-letniej specjalizacji podstawowej (od 2023 r. 4-letniej), obejmującej staże w laboratoriach cytogenetycznych, oddziałach pediatrycznych i ginekologicznych oraz poradniach onkologicznych. Obowiązkowe są kursy specjalistyczne oraz umiejętności praktyczne: USG, echo serca płodu, amniopunkcje, badanie neurologiczne, interpretacja badań biochemicznych i obrazowych. Rezydent powinien opublikować co najmniej jedną pracę naukową i prowadzić dziennik.

Podstawowa wiedza obejmuje następujące dziedziny:

• biologię i chemię,
• medycynę,
• matematykę i fizykę,
• informatykę,
• genetykę klasyczną,
• biotechnologię,
• ekspresję genów.

Cechy osobowości i przeciwwskazania zdrowotne

Najważniejsze cechy pomocne w zawodzie genetyka to:

• dokładność i rzetelność,
• kreatywność i pomysłowość,
• inicjatywa w proponowaniu badań,
• umiejętność pracy zespołowej.

Do przeciwwskazań zdrowotnych należą:

• zaburzenia funkcji kończyn górnych (sprawność palców i rąk),
• zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej i równowagi,
• zaburzenia czucia dotyku i węchu,
• niewidomość lub brak widzenia stereoskopowego,
• zaburzenia rozróżniania barw,
• niekorygowane wady wzroku.

Ścieżka kariery i rozwoju zawodowego

Ścieżka zaczyna się od studiów biologicznych/biotechnologicznych lub medycznych. Dla genetyka niemedycznego przewidziane są specjalizacje i podyplomowe kwalifikacje diagnostyczne; dla klinicznego – staż podyplomowy, specjalizacja (5 lat/4 lata), obowiązkowe kursy i publikacje. Rozwój obejmuje pracę naukową, uczestnictwo w konferencjach i przygotowywanie ekspertyz. Genetycy doskonalą się w terapiach genowych, profilaktyce oraz biotechnologii roślin i zwierząt.

Gdzie pracować jako genetyk – branże i firmy

Genetycy pracują w następujących miejscach i obszarach:

• Laboratoriach diagnostycznych i badawczych – analizy molekularne, cytogenetyka;
• Ośrodkach medycznych – poradnie genetyczne, oddziały pediatryczne, ginekologiczne, onkologiczne; diagnostyka i leczenie niepłodności, zapłodnienie in vitro (IVF);
• Instytutach naukowych i uniwersytetach – badania nad chorobami, mutacjami i biotechnologią;
• Hodowlach i rolnictwie – genetyka roślin i zwierząt;
• Firmach biotechnologicznych (PKD 72.11.Z) – prace rozwojowe;
• Ośrodkach ochrony środowiska – analiza wpływu zanieczyszczeń na genetykę.

Perspektywy w zawodzie rosną dzięki rozwojowi terapii spersonalizowanych i diagnostyki rzadkich chorób, choć regulacje bioetyczne ograniczają kontrowersyjne eksperymenty.